Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου : Το θρησκευτικό κριτήριο στη Γενοκτονία.

Γενοκτονία

Μια ανάγνωση στον 9ο τομο της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, του καθηγητή Κων.Φωτιάδη αποτελεί η παρακάτω δημοσίευση. Ο 9ος τόμος με τα ντοκουμέντα της Γενοκτονίας αποτελείται αποκλειστικά από Ρωσικά διπλωματικά έγγραφα μετά από έρευνα στα επίσημα κρατικά αρχεία της Ρωσίας.     

     Το θέμα της παρουσίασης έχει να κάνει με το θρησκευτικό υπόβαθρο της Γενοκτονίας των Ποντίων (1916-1923) μέσα από τα Ρωσικά διπλωματικά έγγραφα. Το θρησκευτικό λοιπόν κριτήριο της γενοκτονίας, πέρα από το οικονομικό και πολιτικό κίνητρο που έχουν την προτεραιότητα για όσους ασχολούνται με το θέμα. 

     Απομονώνοντας στα διπλωματικά έγγραφα την θρησκευτική ρητορεία εναντίων των αλλόθρησκων και την συμβολή της, εμφανίζεται το κοινό υπόβαθρο της Γενοκτονίας των Ποντίων και των Αρμενίων του 1915. Επίσης η εμμονή για την εξάπλωση της θρησκευτικής ρητορείας μέχρι την Καυκασία και Υπερκαυκασία στο Βόρειο σύνορο της Τουρκίας θυμίζει την εμμονή που επικαλούνται οι Ασσύριοι (για την Γενοκτονία των Ασσυρίων) στο Νότιο σύνορο της χώρας. Επίσης το πρίσμα του θρησκευτικού κριτηρίου για τη Γενοκτονία στην Οθωμανική Τουρκία φαίνεται να δικαιώνει όσους συμπεριλαμβάνουν σε αυτήν όλους τους Έλληνες της Ανατολής χρησιμοποιώντας την ορολογία “Γενοκτονία των Χριστιανικών λαών της Οθωμανικής αυτοκρατορίας”.   

     Στις αναφορές στα Ρωσικά έγγραφα είναι συχνή η αναφορά των Ελλήνων ή Αρμενίων ως “χριστιανών” και υπεράριθμες αναφορές καταπίεσής τους, αλλά ο λόγος της διάκρισης ήταν μάλλον εθνικός και όχι θρησκευτικός. Σε πολλές περιπτώσεις δηλαδή χρησιμοποιείται η θρησκευτική τους ιδιότητα για την περιγραφή τους, αντί της εθνικής. Έγινε λοιπόν προσπάθεια να συμπεριληφθούν μόνο οι αναφορές όπου χρησιμοποιείται το θρήσκευμα ως κριτήριο για την Γενοκτονία και όχι η εθνική διαφοροποίηση.

     Επίσης, σχετικά με τις πολλές αναφορές για τους Ρώσους υπηκόους δεν επιλέχθηκαν περιπτώσεις που θα μπορούσαν να αναφέρονται σε Έλληνες με Ρωσική υπηκοότητα και όχι Ρώσους, καθώς υπήρχαν αναφορές για τέτοιες περιπτώσεις. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι παρατέθηκαν μάλλον λίγες περιπτώσεις που αναφέρονται σε Ρώσους υπηκόους-θύματα των Γενοκτόνων μέτρων-, παρ’όλο που υπάρχουν πολλές αναφορές για αυτούς.     

     Εδώ καλό θα είναι να προσθέσουμε ότι ο στόχος της παρούσας ανάγνωσης στα Ρωσικά έγγραφα υπό το πρίσμα του θρησκευτικού κριτηρίου, δεν έχει να κάνει με κάποια κοινωνιολογική έρευνα για το Ισλάμ, ούτε καν την προσέγγισή και παρατήρησή του σε συγκεκριμένες συνθήκες, αλλά έχει να κάνει με την διαπίστωση για το εάν δικαιώνεται ή όχι η άποψη ότι το θρησκευτικό κριτήριο στη Γενοκτονία είναι υπαρκτό, και ότι μετά από την πολιτική και οικονομική ανάγνωση των γεγονότων δεν θα πρέπει να παραλείπεται και ο παράγοντας αυτός. Ενδιαφέρον επίσης έχει ότι η θρησκευτική ρητορεία του μίσους που παρουσιάζεται γίνεται καθ’ υποβολήν της πολιτικής εξουσίας στην οποία φαίνεται ότι υποτάσσεται η θρησκευτική ηγεσία, το θρήσκευμα λειτουργεί ως κριτήριο και όχι ως κίνητρο για τη γενοκτονία. Για το τέλος πρέπει να πούμε επίσης ότι οι παρακάτω αναφορές δεν αποτελούν το σύνολο των αναφορών για το ζήτημα και ότι έχουν χρησιμοποιηθεί επιλεγμένες αναφορές λόγω του περιεκτικού των περιπτώσεων, της συντομίας και του ουσιαστικού της παρουσίασης.

     Εν κατακλείδι, με μια συντηρητική προσέγγιση στα επίσημα Ρωσικά ιστορικά ντοκουμέντα της περιόδου 1910-1923, μπορούμε να δούμε σε αρκετές περιπτώσεις να γίνεται αναφορά σε κήρυξη Ιερού Πολέμου (Τζιχάντ), σε Ιερούς πολεμιστές (Γκαζί), ενώ πολύ συχνά γίνεται συζήτηση για τη σφαγή των αλλοθρήσκων και το πως πρέπει να γίνει οργανωμένα. Στο άρθρο νο2 της Διακήρυξης του ΟΗΕ για τα Εγκλήματα Γενοκτονίας τονίζεται η “πρόθεση” πίσω από τα γεγονότα και οι Ειδικοί σε θέματα Γενοκτονίας ερμηνεύουν την “πρόθεση” παραπέμποντας στον “σχεδιασμό” (κρατικό ή κεντρικό) πίσω από τα γεγονότα.

     Μεγάλο ρόλο για το σχεδιασμό των συγκεκριμένων γεγονότων διαδραμάτισε και αναφέρεται συχνά το κόμμα των Νεότουρκων “Ένωση και Πρόοδος”, του οποίου ηγήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ, ο “Πατέρας” όπως τον αποκαλούνε οι Τούρκοι, ο οποίος φέρει και τη μεγάλη ευθύνη για τη Γενοκτόνα κληρονομιά της σημερινής Τουρκίας. Με τις παρακάτω  αναφορές εξηγείται και ο θρησκευτικός τίτλος που του αποδίδεται, αυτός του Ghazi-Μαχητή του Ιερού πολέμου. Ένας θρησκευτικός λοιπόν τίτλος για τον ιδρυτή ενός σύγχρονου κοσμικού κράτους…

22 Σεπτεμβρίου 1911

… Οι Τούρκοι θεωρούν ότι ο πόλεμος με την Ιταλία δεν είναι απλώς μια ένοπλη σύγκρουση για την επίλυση των επίμαχων ζητημάτων, αλλά θεωρούν τις ενέργειες της Ιταλίας ως επίβουλη κατά της μουσουλμανικής κυριαρχίας. Γι’ αυτό εξεγείρονται εναντίον όλων των χριστιανών κι απειλούν, σύμφωνα με φήμες, με σφαγή όχι μόνο τους ξένους αλλά όλους τους χριστιανούς. Οι τελευταίοι έχουν τρομοκρατηθεί πολύ και φοβούνται το ενδεχόμενο να πραγματοποιηθεί αυτή η απειλή.

Γι’ αυτό επικρατεί αναστάτωση εδώ. Οι χριστιανοί κλείνονται στα σπίτια τους και δε βγαίνουν έξω μετά τη δύση του ηλίου. Από την άλλη, στους τουρκικούς μαχαλάδες ακούγονται πυροβολισμοί τις νύχτες με μοναδικό σκοπό να τρομοκρατηθούν περισσότερο οι χριστιανοί. 

Στη λέσχη των Νεοτούρκων επί συνεχείς βραδιές γίνονταν πολυπληθείς συγκεντρώσεις στις οποίες απαγορευόταν να συμμετέχουν οι χριστιανοί που είναι μέλη της Λέσχης. Κατάφερα να μάθω ότι σ’αυτές συζητούσαν το ενδεχόμενο κήρυξης Ιερού Πολέμου (Τζιχάντ), που ισοδυναμεί με τη σφαγή όλων των μη μουσουλμάνων. Αποφασίστηκε να προχωρήσουν σε Ιερό Πόλεμο αμέσως μόλις φτάσει η είδηση ότι αυτός κηρύχθηκε στην πρωτεύουσα και στα άλλα μεγάλα κέντρα της Αυτοκρατορίας. Όλοι οι παρευρισκόμενοι έδωσαν όρκο γι’ αυτό, σε πανηγυρική ατμόσφαιρα, κι αποφασίστηκε να σταλούν αντιπρόσωποι της Λέσχης στις υπόλοιπες πόλεις του βιλαετίου για να βάλουν και τους εκεί κατοίκους να δώσουν ανάλογο όρκο.

Προξενείο της Ρωσικής αυτοκρατορίας στην Τραπεζούντα-Προς το Α’ Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο πρόξενος Μπραντ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 49-50.

19 Οκτωβρίου 1911

Συμπληρώνοντας την αναφορά μου υπ’αριθ.456, από τις 22 Σεπτεμβρίου, έχω την τιμή να αναφέρω στην εξοχότητά σας ότι στην Τραπεζούντα και τα περίχωρά της, ύστερα από μία σχετική ηρεμία μερικών ημερών, παρατηρείται και πάλι αναστάτωση, ως αποτέλεσμα των ειδήσεων που καταφτάνουν από την Κωνσταντινούπολη σχετικά με την πορεία του πολέμου με την Ιταλία. Παράλληλα, ξανάρχισε η προπαγανδιστική εκστρατεία με σκοπό την υποδαύλιση του φανατισμού των μουσουλμάνων κατοίκων.

Έτσι, σύμφωνα με διαδόσεις, στα τζαμιά των κωμοπόλεων Πλάτανα και Ελεβί καλούσαν τους πιστούς να εξοπλιστούν και να ετοιμαστούν για σφαγή των αλλοδαπών, που είναι, δήθεν, οι μόνοι υπεύθυνοι όλων των αποτυχιών και των δυστυχιών της Τουρκίας. Εδώ στην Τραπεζούντα κυκλοφορούν, επίσης, φήμες ότι το ίδιο ζήτημα έχει συζητηθεί σε ορισμένους μουσουλμανικούς κύκλους. Διαβεβαιώνουν ότι όλος ο μουσουλμανικός πληθυσμός, ανεξαιρέτως, έχει εξοπλισθεί και ότι για το σκοπό αυτό, πρόσφατα, εκτός λιμανιού και κρυφά, ξεφόρτωναν όπλα από το τουρκικό πλοίο που αφίχθη εδώ.

Όλες αυτές οι φήμες προκαλούν τους έντονους φόβους των ντόπιων χριστιανών, μεταξύ των οποίων πολλοί είναι Ρώσοι υπήκοοι που με έχουν παρακαλέσει ήδη πολλές φορές να ληφθούν μέτρα για την ασφάλεια τους.

Μπορεί οι ανησυχίες των χριστιανών να είναι υπερβολικές, ωστόσο εδώ καταβάλλονται προσπάθειες έξαψης του μουσουλμανικού φανατισμού εναντίον των χριστιανών. Ως απόδειξη αναφέρω το γεγονός ότι προ ημερών ο βαλής Τραπεζούντας έδωσε στη δημοσιότητα ανακοίνωσή του προς τους κατοίκους, αντίγραφα της οποίας έχουν σταλεί επίσημα από τον Σουλεϊμάν Ναζίφ μπέη σε όλα τα προξενεία.

Στην ανακοίνωση αυτή, αντίγραφο και μετάφραση της οποίας αποστέλλω συνημμένως, ο βαλής τονίζει ότι οι κάτοικοι πρέπει να ζουν ήρεμα και μονοιασμένοι μεταξύ τους, κι ότι η πατρίδα μπορεί να σωθεί μόνο με την ενότητα όλων των εθνοτήτων και των θρησκειών. Παράλληλα, σημειώνει ότι τα διάφορα τμήματα του πληθυσμού δεν θα πρέπει να είναι εχθρικά μεταξύ τους και ότι οι αρχές θα τιμωρούν πολύ αυστηρά όσους θα προσπαθήσουν, έστω και στο ελάχιστο, να εξεγείρουν το ένα τμήμα του πληθυσμού εναντίον του άλλου.Εν πάση περιπτώσει, απ’ αυτό φαίνεται ότι η Κυβέρνηση, μάλλον, έχει σταθερή πρόθεση να μην επιτρέψει ταραχές ή υποδαύλιση του θρησκευτικού φανατισμού. Θα μπορέσει όμως άραγε η Κυβέρνηση αυτή, που έχει αμέτρητους εσωτερικούς εχθρούς, να πραγματοποιήσει τις καλές αυτές προθέσεις; μονάχα ο χρόνος θα το δείξει. Από την άλλη, η επίσημη αυτή έκκληση, πιθανότατα, έχει ενσπείρει ακόμα μεγαλύτερο πανικό και έχει προκαλέσει περισσότερο φόβο στον πληθυσμό, γιατί του απέδειξε ότι ο κίνδυνος είναι υπαρκτός. 

Τραπεζούντα, Αντίγραφο της αναφοράς του αυτοκρατορικού προξένου της Ρωσίας στην Τραπεζούντα, συμβούλου Μπραντ, προς τον κ.αυτοκρατορικό πρέσβη στη Κων/πολη.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 52-53.

13 Φεβρουαρίου 1912

Έχω την τιμή να ενημερώσω το Τμήμα ότι σήμερα με την αναφορά μου υπ’αριθ.66, διαβίβασα στην Αυτοκρατορική Πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη τα εξής:

Πρόσφατα κοντά στη Σινώπη, από το χωριό Τσιφλίκ και από το σπίτι του Έλληνα αγρότη Γεωργίου Κυριάκογλου, τέσσερις Τούρκοι απήγαγαν την Πελαγία, νόμιμη σύζυγο του Γεωργίου και μητέρα των παιδιών του. Τη μετέφεραν στη Σινώπη και την έκρυψαν σ’ ένα μωαμεθανικό σπίτι.

Παρά τις επίμονες παρακλήσεις του συζύγου της και της τοπικής ορθόδοξης κοινότητας και παρά τη φιλική μου παρέμβαση, οι τοπικές αρχές αρνήθηκαν ν’ αφήσουν την Πελαγία ελεύθερη δηλώνοντας ότι εξέφρασε την επιθυμία να προσηλυτιστεί στο μωαμεθανισμό. Χθες έφτασαν από τη Σαμψούντα η μητέρα και ο αδελφός της Πελαγίας. Την είδαν στο κονάκι και μου διαμήνυσαν ότι, δήθεν, τους έδωσε να καταλάβουν πως βρίσκεται υπό την επιρροή των φανατικών Τούρκων και αλλαξοπιστεί από φόβο.

Επειδή η δύστυχη μητέρα και η τοπική ορθόδοξη κοινότητα επανέλαβαν τις παρακλήσεις τους, πέρασα σήμερα από τον καινούργιο μουτεσαρίφη Σινώπης Ζεκέριγια μπέη, ο οποίος έφτασε χθες, και τον παρακάλεσα να επιτρέψει στην αιτούσα μία νέα συνάντηση με την κόρη της, όχι στο κονάκι αλλά σε κάποιο χριστιανικό σπίτι κοντά στο κονάκι, ώστε να μπορέσει να διαπιστώσει ελεύθερα, χωρίς καμία πίεση, αν πράγματι η Πελαγία επιθυμεί να αφήσει την ορθοδοξία και να προσηλυτιστεί στο μωαμεθανισμό.

Ο Ζεκέριγια μπέης, πολύ φανατικός όπως δείχνουν τα πράγματα, δε επέτρεψε ακόμη μια τέτοια συνάντηση. Αντίθετα, προσπαθεί να δώσει όσο το δυνατόν συντομότερο τέλος στη θλιβερή αυτή υπόθεση, για τη μεγαλύτερη δόξα του ισλαμισμού εις βάρος του χριστιανισμού.

Υποπροξενείο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στη Σινώπη-Προς το Α’ Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο υποπρόξενος Ντζιούντιτσι. Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 54-55.

17 Φεβρουαρίου 1912

Χθες στο κονάκι έγινε η τελευταία συνάντηση της Πελαγίας με τη μητέρα της, τον αδελφό της και τον εφημέριο του μητροπολίτη Αμασείας πατέρα Συμεών. Μπροστά στο κτίριο του κονακιού, που ήταν περικυκλωμένο από χωροφύλακες, βρισκόταν πλήθος κόσμου που με ανυπομονησία περίμενε το αποτέλεσμα της συνάντησης. Προς μεγάλη λύπη των χριστιανών και παρ’όλες τις νουθεσίες, δε στάθηκε δυνατό να μεταπειστεί η Πελαγία και ν’αρνηθεί την ολέθρια απόφασή της.

Η μητέρα και ο αδελφός της Πελαγίας, τους οποίους πήραν δακρυσμένους από το κονάκι, είχαν αγανακτήσει από τους Τούρκους φανατικούς και αναθεματίζοντας καλούσαν όλες τις δυστυχίες να επιπέσουν σ’αυτούς.

Κατά περίεργη σύμπτωση, την ίδια νύχτα σε τουρκικό μαχαλά κοντά στο κονάκι ξέσπασε φωτιά, που κατέστρεψε μερικά σπίτια και υπήρξαν κάποια θύματα.

Ωστόσο, χάρη στη βοήθεια του ντόπιου ελληνικού πληθυσμού, η πυρκαγιά που απειλούσε να καταστρέψει όλο το τουρκικό τμήμα της πόλης σβήστηκε εγκαίρως.

Υποπροξενείο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στη Σινώπη-Προς το Α’ Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο υποπρόξενος Ντζιούντιτσι.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 55-56.

29 Οκτωβρίου 1912

Προ ημερών ο χριστιανικός πληθυσμός ανησύχησε πάρα πολύ από την διακήρυξη των προεστών προς το λαό της Τραπεζούντας, με την οποία καλούνταν όλοι οι πιστοί μουσουλμάνοι στα όπλα και κηρυσσόταν ανοιχτά Ιερός Πόλεμος (Τζιχάντ). Αυτή η έκκληση από πολλούς ερμηνεύθηκε ως προειδοποίηση προς τους χριστιανούς για την απειλή γενικής σφαγής, που θα είναι η εκδίκηση για την ήττα που υπέστησαν οι ομόθρησκοί τους Τούρκοι. 

…οι φόβοι των χριστιανών δεν διατυπώθηκαν τόσο επίμονα, τόσο φανερά και συγκεκριμένα. Τώρα όμως πολλοί Ρώσοι και Έλληνες υπήκοοι καθώς επίσης και μερικοί Έλληνες με την τουρκική υπηκοότητα τόλμησαν να αποταθούν στο υπό τη διοίκησή μου προξενείο με την ανοιχτή παράκληση να ζητήσω από την αυτοκρατορική Κυβέρνηση την αποστολή ενός, έστω μικρού πολεμικού σκάφους στα ύδατα της Τραπεζούντας. 

…παραδέχομαι ότι θα πρέπει να έχει κανείς το ενδεχόμενο να ξεσπάσει, αργά ή γρήγορα, ο φανατισμός και να προκληθούν ταραχές από τις οποίες μπορεί να πληγούν όχι μόνο οι ντόπιοι χριστιανοί αλλά και οι Ρώσοι υπήκοοι που διαμένουν εδώ. 

Προξενείο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στην Τραπεζούντα-Προς το Α’ Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο πρόξενος Μπραντ
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 66-68.

7 Μαρτίου 1914

… Συμπληρωματικά προς το υπ’αριθ.45 έγγραφό μου από τις 7 του περασμένου Φεβρουαρίου έχω την τιμή να αναφέρω στην Αυτοκρατορική Πρεσβεία ότι για άλλη μια φορά, και πάλι όπως φαίνεται με την πρωτοβουλία της Επιτροπής “Ένωσης και Πρόοδος”, άρχισαν να μοιράζουν δωρεάν στον μουσουλμανικό πληθυσμό αντίτυπα ενός προκλητικού υποδαυλιστικού φυλλαδίου εναντίον των χριστιανών τυπωμένου στην τουρκική διάλεκτο.

Αυτό συμβουλεύει τους πιστούς πατριώτες μουσουλμάνους να αποφεύγουν οποιεσδήποτε συναλλαγές με Έλληνες και Αρμένιους γενικά. Πρόκειται για κάτι παρόμοιο με το μποϋκοτάζ που ακόμη διεξάγεται σχεδόν στα κρυφά. Ωστόσο, θα πρέπει να προβλέψουμε ότι αυτό το μποϋκοτάζ και εδώ και ιδιαίτερα σε άλλες πόλεις του σαντζακίου, πολύ σύντομα θα πάρει σοβαρές διαστάσεις. 

Υποπροξενείο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στη Σινώπη-Προς το Α’ Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο υποπρόξενος Ντζιούντιτσι.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 92.

15 Μαΐου 1914

… Σε όλη την Τουρκία καλούνται οι μουσουλμάνοι με έντυπες εκκλήσεις και μυστικά κηρύγματα να καταδιώκουν τους Έλληνες, οι οποίοι, δήθεν, είναι παλιοί εχθροί του Ισλαμισμού.

Αντίγραφο της επιστολής, από τις 15 Μαΐου 1914 του ανταποκριτή του Τηλεγραφικού πρακτορείου της Αγίας Πετρούπολης στην Κωνσταντινούπολη προς τον διευθυντή.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 97.

 21 Ιουνίου 1914

… Παράλληλα ο κ.Κολλάρος μου έστειλε δύο τουρκικά φυλλάδια που καλούν τους μουσουλμάνους να διακόψουν όλες τις εμπορικές σχέσεις με τους χριστιανούς και να αγνοήσουν τους άπιστους. Τα φυλλάδια αυτά μοιράζονται από πράκτορες της επιτροπής “Ένωση και Πρόοδος”, χωρίς αμφιβολία εν γνώσει και ίσως και με τη συμβολή των αρχών, οι οποίες εν πάση περιπτώσει δεν παίρνουν κανένα μέτρο εναντίον τους, παρά το γεγονός ότι το περιεχόμενό τους αναμφισβήτητα ξεσηκώνει το ένα μέρος του πληθυσμού εναντίον του άλλου. 

Προξενείο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στην Τραπεζούντα-Προς το Α’ Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο πρόξενος Μπραντ
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 123.

 10 Σεπτεμβρίου 1914

… Η γενική επιστράτευση, η οποία συνεχίζεται εδώ και πενήντα ημέρες και η μεγάλη συγκέντρωση στρατευμάτων σε περιοχές απομακρυσμένες από τα κέντρα τροφοδοσίας, κατέστησαν απαραίτητη την αγορά μεγάλης ποσότητας τροφίμων. … Στην αρχή στην Τραπεζούντα δεν κατάσχονταν τρόφιμα και οι στρατιωτικές αρχές περιορίζονταν μόνο σε διάφορα άλλα απαραίτητα είδη για τον εφοδιασμό του στρατού σε ιματισμό και εξάρτηση. Τις τελευταίες όμως μέρες άρχισαν να κρατούν και τρόφιμα, κυρίως ρύζι, ζάχαρη, αλεύρι. Επιπλέον υποχρέωσαν τους κατοίκους των γύρω χωριών να μεταφέρουν στην πόλη λαχανικά, πατάτες, όσπρια κ.α. Για τις προμήθειες αυτές, βέβαια, δεν πληρώνουν ούτε γρόσι. Από αυτό το μέτρο υποφέρουν περισσότερο οι χριστιανοί έμποροι καθώς και τα χωριά με χριστιανικό πληθυσμό, ενώ από τους μουσουλμάνους ή δεν παίρνουν τίποτα ή παίρνουν πολύ λιγότερα. Κατασχέσεις διαφόρων ειδών έχουν υποστεί και πολλοί Ρώσοι υπήκοοι. Για την κάθε περίπτωση αναφέρω στην Αυτοκρατορική Πρεσβεία.

Προξενείο της Ρωσικής αυτοκρατορίας στην Τραπεζούντα-Προς το Β’ Πολιτικό Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο πρόξενος Μπραντ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 148-149.

 25 Σεπτεμβρίου 1914

Έχω την τιμή να αναφέρω στο Β’ Τμήμα ότι σήμερα με το υπ’ αριθμ. 560 έγγραφο ενημερώνω τον κ.αυτοκρατορικό πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη για τα ακόλουθα:

Εδώ και ένα μήνα καταφτάνουν φήμες ότι εκτός από την επιστράτευση και την κατάταξη ατόμων στο στρατό -στρατός που, παρά την άκρως απειθάρχητη και θλιβερή, σε ό,τι αφορά τον εφοδιασμό σε ιματισμό και τρόφιμα, κατάσταση, οφείλει να θεωρείται τακτικός στρατός- συγκροτούνται, επίσης, τμήματα εθελοντών κατά τρόπο παρόμοιο με τα τμήματα των τσετών που δρούσαν παλιότερα στη Μακεδονία. Εδώ τους αποκαλούν “κομιτατζίδες”. Αυτές οι εντελώς άτακτες και αυτοσυντηρούμενες ομάδες αποτελούνται αποκλειστικά από μουσουλμάνους, κυρίως Λαζούς και Καυκάσιους, και υπάγονται στην τοπική επιτροπή “Ένωση και Πρόοδος”.

Περίπου πριν δύο εβδομάδες, ήρθαν μερικοί Γερμανοί αξιωματικοί με γερμανική στολή αποικίας συνοδευόμενοι, κατά τα φαινόμενα, από Γεωργιανούς μουσουλμάνους. Σύμφωνα με τις φήμες οι αξιωματικοί αυτοί ήρθαν ακριβώς για να οργανώσουν τέτοια εθελοντικά τμήματα, στη σύνθεση των οποίων περιλαμβάνονται πολλοί Κομιτατζήδες που κατάγονται από τον Καύκασο. Τους έφεραν εδώ από απομακρυσμένες παροικίες μουχατζίρηδων, ακόμα και από το βιλαέτι της Προύσας. Γίνεται προσπάθεια να πείσουν τον ντόπιο μουσουλμανικό πληθυσμό ότι αυτοί οι μουσουλμάνοι έφυγαν από τον Καύκασο για να αποφύγουν τις διώξεις από τους Ρώσους και την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, στην οποία δήθεν υποβάλλονται. Δεν κατάφερα να εξακριβώσω τον ακριβή αριθμό των στρατευμένων σε αυτά τα τμήματα ούτε τον άμεσο προορισμό τους.

Άλλοι ισχυρίζονται ότι σκοπεύουν να περάσουν τα ρωσικά σύνορα σε περίπτωση κήρυξης πολέμου, κι άλλοι υποστηρίζουν ότι θα δράσουν εναντίον των ρωσικών στρατευμάτων σε περίπτωση εισβολής τους στο έδαφος της Τουρκίας. Οι ντόπιοι Έλληνες, οι οποίοι σε όλες τις κινήσεις των Τούρκων βλέπουν μόνον απειλή κατά της ζωής τους, πιστεύουν ότι, στην περίπτωση που θα αρχίσουν οι πολεμικές επιχειρήσεις, τα τμήματα αυτά θα ληστεύουν και θα σφάζουν τους χριστιανούς. Εν πάση περιπτώσει η συγκρότηση των ατάκτων συμμοριών, υπό την καθοδήγηση των Γερμανών αξιωματικών, οι οποίοι κατά πάσα πιθανότητα συμμετέχουν και στον εφοδιασμό τους με όπλα και χρήματα, αποτελεί ένδειξη πολεμοχαρούς διάθεσης των Τούρκων. 

Προξενείο της Ρωσικής αυτοκρατορίας στην Τραπεζούντα-Προς το Β’ Πολιτικό Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο πρόξενος Μπραντ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 150-151.

 11 Οκτωβρίου 1914

Έχω την τιμή να ενημερώσω το Α’ Τμήμα ότι σήμερα με το υπ’αριθ. 247 έγγραφο αναφέρω στη Ρωσική Αυτοκρατορική Πρεσβεία τα ακόλουθα:

Δύο μέρες πριν με επισκέφτηκε ένας περαστικός Τούρκος που τρέφει αισθήματα φιλίας προς τους Ρώσους και μου ανέφερε εμπιστευτικά ότι κατόπιν εντολής του υπουργού Στρατιωτικών Ενβέρ πασά, η επιτροπή “Ένωση και Πρόοδος” απηύθυνε έκκληση σε διάφορους επιφανείς Τούρκους και Τσερκέζους, που κατοικούν στην Τουρκία και τον Καύκασο, να συγκροτήσουν σπείρες για την επικράτηση του ισλαμισμού και την εξαφάνιση των γκιαούρηδων (χριστιανών), με σκοπό να εξεγείρουν τους μουσουλμάνους του Καυκάσου και της Υπερκαυκασίας εναντίον μας.

Ο ίδιος ο Ενβέρ πασάς απευθύνθηκε, φαίνεται, πρόσφατα με παρόμοια έκκληση προς κάποιον Μεμέντ μπέη Σαντζακί Ζαντέ, που βρίσκεται στο Βατούμ και είναι γνωστός εκεί, και στον Τσερκέζο Σεΐντ Αλί που μένει στο σαντζάκι αυτό. 

Υποπροξενείο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στη Σινώπη-Προς το Α’ Πολιτικό Τμήμα του Υπουργείου Εξωτερικών/Ο υποπρόξενος Ντζιούντιτσι.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 152.

 24 Δεκεμβρίου 1914

Έχω την τιμή να παρουσιάσω με το παρόν, το φύλλο της εφημερίδας Reforme της Σμύρνης από τις 8/21 Δεκεμβρίου τρέχοντος έτους που περιγράφει τη δοξολογία που έγινε στη Σμύρνη, στις 7 Δεκεμβρίου, για τις επιτυχίες των τουρκικών όπλων. Σύμφωνα με πληροφορίες που έχω λάβει, παρευρίσκονταν ο βαλής καθώς και τα ανώτερα στρατιωτικά και πολιτικά τουρκικά στελέχη σε πλήρη απαρτία. Διαβάστηκε προσευχή που στάλθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Η θέση των Ελλήνων ήταν τραγική. Οι σφαγές των χριστιανών, που πραγματοποιήθηκε την Άνοιξη και στη συνέχεια σταμάτησε, επαναλήφθηκε το Νοέμβριο στο Αϊβαλί. Με την κήρυξη του Ιερού Πολέμου, όταν εξοπλίστηκε ο μουσουλμανικός πληθυσμός της Σμύρνης, ο ελληνικός πληθυσμός της Σμύρνης βρέθηκε σε επικίνδυνη θέση.

Ο βαλής Ραχμί μπέης απαίτησε από τους ορθόδοξους Τούρκους υπηκόους την επίσημη έκφραση της αφοσίωσής τους στο σουλτάνο και γι’αυτό τους ευχαρίστησε πανηγυρικά εξ’ονόματος της οθωμανικής Κυβέρνησης, δηλώνοντας ότι οι προηγούμενες παρεξηγήσεις αφήνονται στη λήθη. Τα λόγια αυτά εκφώνησε ο βαλής από τον εξώστη του κτηρίου της Μητρόπολης στο λαό που είχε γεμίσει την αυλή της εκκλησίας.

Ανταπάντησε ο δικηγόρος Καλύβας, ο οποίος ούτε επιρροή έχει, ούτε χαίρει εκτίμησης μεταξύ των Ελλήνων. Στον κατάλογο των παρισταμένων δεν υπάρχει ούτε ένα όνομα από τους επιφανείς της ορθόδοξης κοινότητας.

Μπορούμε να ελπίσουμε ότι μετά τα λεγόμενά του βαλή ο ορθόδοξος πληθυσμός θα απολαύσει σχετική ηρεμία.

Ανάλογη δοξολογία έγινε στην αρμενική εκκλησία.

Γενικό Προξενείο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας/Ρόδος-Προς το Β’ Πολιτικό Τμήμα/Ο γενικός πρόξενος Α.Καλμικόφ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 153.

 10 Απριλίου 1915

Οι διαθέσεις, τις οποίες ανέφερα στο τηλεγράφημα υπ’αριθ. 184, αρχίζουν να εκδηλώνονται με τη χυδαία μορφή που συνηθίζουν οι Τούρκοι, όταν πιστεύουν ότι οι ασχήμιες τους θα μείνουν ατιμώρητες. Οι εκβιασμοί των αρχών κορυφώθηκαν. Οι χριστιανοί, ιδιαίτερα οι Αρμένιοι, υποφέρουν πολλές διώξεις, συχνά και βασανιστήρια. Με αφορμή τη θητεία συλλαμβάνουν ανθρώπους αδιακρίτως ηλικίας, τους συλλαμβάνουν στους δρόμους, στις εκκλησίες, στα καταστήματα, στα τραμ κ.τ.λ., χωρίς να τους δίνουν ευκαιρία να τακτοποιήσουν τις υποθέσεις τους ή να ειδοποιήσουν τους δικούς τους.

Έγιναν πιο συχνές οι αναίτιες συλλήψεις των δικών μας υπηκόων, που τους εξορίζουν συχνά πεζούς στη Μικρά Ασία ή τους κρατάνε εδώ στις φυλακές. Λόγω των προαναφερθέντων η κατάσταση γίνεται όλο και πιο ανησυχητική και δεν προβλέπεται καμία βελτίωση, εκτός κι αν οι εξωτερικές συνθήκες πείσουν την Πύλη ότι η τιμωρία είναι αναπόφευκτη.

Απόρρητο τηλεγράφημα του παρέδρου συμβούλου Σεραφείμοφ/μέσω Αλεξανδρούπολης/Σεραφείμοφ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 162-163.

 18 Μαΐου 1915

Στις 8 Μαΐου συνεδρίασε το Υπουργικό Συμβούλιο υπό την προεδρία του διαδόχου χωρίς τον Ενβέρ. Ο Διάδοχος και τέσσερις υπουργοί ήταν υπέρ της ειρήνης, υπό τον όρο να παραμείνει η Κωνσταντινούπολη πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας και της δυναστείας των Οθωμανών. Παρών ήταν και ο Τούρκος στρατηγός που συμμετείχε στη μάχη της Καλλίπολης και εξέφρασε τη γνώμη ότι η ενίσχυση σε έμψυχο και πολεμικό υλικό καθυστερεί πολύ τώρα, εξαιτίας του φόβου των υποβρυχίων.

Στις 7 ήρθε ο Ενβέρ και ο Γκολτς, κι έπεισαν το Συμβούλιο να μην πάρει καμία απόφαση.

Λόγω της διαμαρτυρίας του αρχηγού των Μεβλεβή για την αντικανονικότητα της διακήρυξης “Γκαζί”, ο Ενβέρ έπεισε το Σουλτάνο να μεταβεί στην Κόνια για να τελέσει ιεροτελεστία και να προσευχηθεί για τη νίκη. Όταν όμως ο αρχηγός των Μεβλεβή έμαθε πως ο Σουλτάνος ήθελε να πάει για να προσευχηθεί για τον πόλεμο, ενώ ο ίδιος ήταν κατά του πολέμου, απέρριψε το ταξίδι του Σουλτάνου. 

Πετρέλαιο μεταφέρεται, τακτικά, από την Κωνστάντζα της Ρουμανίας στα πλοία “Φόσκολο Μάγκο” και “Κ” με ιταλική σημαία. Τα βαρέλια τοποθετούνται στα αμπάρια και καλύπτονται με μερικά στρώματα εμπορευμάτων. Η άφιξη στην Κωνσταντινούπολη ενός τέτοιου πλοίου με βενζίνη, μερικές ώρες μετά το τέλος του βομβαρδισμού του Βοσπόρου από τους Ρώσους, προκάλεσε γενική χαρά.

Εκτόπισαν όλους τους χριστιανούς από τον άνω Βόσπορο.

Στις αποθήκες της Κυβέρνησης και στις ιδιωτικές αποθήκες ηλεκτρισμού και γκαζιού υπάρχουν 20.000 τόνοι κάρβουνου, που αρκούν το πολύ για ένα μήνα. 

Ο συνταγματάρχης του Γενικού Επιτελείου Γκουντίμ Λευκοβίτς/Ακριβές αντίγραφο: Ο αντισυνταγματάρχης Ζιχόρ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 163-164.

 10 Νοεμβρίου 1920

… Το Ερζερούμ, μία από τις κύριες πόλεις της κεμαλικής Τουρκίας και κέντρο διοίκησης των επιχειρήσεων στο μέτωπο της Αρμενίας, είναι φαινομενικά μια ήσυχη τουρκική κωμόπολη. Δεν έχει απομείνει σχεδόν χριστιανικός πληθυσμός. Οι Έλληνες είναι πολύ λίγοι, από τους Αρμένιους έναν μονάχα ράφτη δεν έχουν πειράξει, κι αυτόν επειδή τον εκτιμούν για την τέχνη του. Ο πληθυσμός του Ερζερούμ αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από Τούρκους, Κούρδους και Λαζούς. 

Από το Βαγιαζίτ έως το Καρά-Κιλίς λειτουργεί σιδηρόδρομος σε στενές ράγες…Στους δρόμους είναι σκορπισμένα σε σωρούς γεωργικά μηχανήματα, λιμουζίνες, καμιόνια κι άλλες μηχανές, ου άφησαν οι Ρώσοι, αλλά τα εγκατέλειψαν και οι Τούρκοι επειδή δεν ήταν ικανοί να χρησιμοποιήσουν αυτήν την περιουσία των δισεκατομμυρίων. 

Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 209-210.

 25 Απριλίου 1921

Στη Σαμψούντα η Επιτροπή Εθνικής Άμυνας δημοσίευσε έκκληση που καλεί σε δωρεές για τις ανάγκες του μετώπου. Στην έκκληση μεταξύ άλλων αναφέρεται: “Οι εχθροί προσπαθούν να εξαλείψουν το Ισλάμ, αυτό όμως πήρε χαρακτήρα πολέμου μεταξύ χριστιανισμού και μουσουλμανισμού. Όλοι οι πλούσιοι της Κωνσταντινούπολης, της Προύσας, της Σμύρνης ανεξαιρέτως, έχασαν τον πλούτο, την ησυχία, την τιμή τους κτλ. Εσύ ακόμα κοιμάσαι ήσυχα μόνο χάρη στο αίμα που χύνουν τα αδέρφια σου στο μέτωπο υπερασπιζόμενοι τη δική σου ησυχία, τιμή και πλούτο. Εσείς οι γέροι πρέπει να προσφέρετε ό,τι μπορείτε γιατί, αν δε τα προσφέρετε μόνοι σας, μπορεί να χάσετε τα πάντα.

Προς Λαϊκό Επιτροπάτο Εξωτερικών στη Μόσχα από την Τραπεζούντα/Προς τον Τσιτσέριν Τιφλίδα, τον Ορντζονικίτζε στο μέτωπο Καυκάσου, του Άππεν στο Βακού/Ο υπεύθυνος του γραφείου πληροφοριών Αστάχοφ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 235.

Για το τέλος και έξω από την ημερομηνιακή παράθεση των γεγονότων δίνουμε και την παρακάτω αναφορά, που έχει κάτι το κρυπτικό στον τρόπο της διατύπωσης, ενώ παράλληλα παρουσιάζει με σαφήνεια την σοβαρότητα της κατάστασης, για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Σμύρνης, Ρώσους και Έλληνες.

31 Μαΐου 1914

Σήμερα από την Αθήνα το πρακτορείο έστειλε τηλεγράφημα ότι τα ελληνικά πλοία δεν θα έρθουν εδώ. Το θεωρούν ως ένδειξη επικείμενης ρήξης. Σε περίπτωση που αυτό συμβεί, η σφαγή των Ελλήνων στη Σμύρνη θα είναι αναπόφευκτη. Οι αρχές κατεβάζουν με τη βία από τα πλοία τους μουσουλμάνους Μακεδόνες που πηγαίνουν στη Συρία. Σχηματίζονται συμμορίες στην πόλη. Μία εκκλησία βρίσκεται στην άκρη της πόλης. Δεν εγγυώμαι για τη ζωή των Ρώσων και των Ελλήνων στη Σμύρνη.

Παρακαλώ να ειδοποιήσετε την Πρεσβεία στην Αθήνα.

Απόρρητο τηλεγράφημα του γενικού πρόξενου στη Σμύρνη/Καλμικόφ.
Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Κων/νος Ε. Φωτιάδης. 9ος Τόμος σελ. 104.

Leave A Comment